Çiyagerî û bilindahiya çiyayên Kurdistanê

Viyan Xîşkar

 

Çiyagerî bi çûna serwe yan jî hatinaxwarê bi pêyan ji bilindahiyên çiyayan ve tê gotin. Yekemîn çûna ser çiyayan vedigere bo hezaran sal beriya niha, lê bingeha wê rêpîvanê wekî werzişê vedigere bo sedsalên 18 û 19an di welatên Ewropa û çiyayên “Alp” de. Di wê heyamê de bû ku çiyager bi ser çiyayên bilind ên wekî “Mon Bêlan” de serketin û gihane gûpika çiyayan. Herwisa em ji dîtingeha dîrokî ya çiyagerî ve dikarin îşareyê bi “Etdie” naskirî bi mirovê “yaxî” bikin ku 5300 sal beriya niha karîbû hilkişe ser bilindahiyên 3000 metrî yên çiyayê “Alp” û bermayiya wî her di vî çiyayî de hate peydakirin.

Çiyagerî jî wek hemû werzîşên dinê adet û yasayên xwe heye. Têkoşîna hilkişîn bi ser çiyayekê û gihîştin bi lûtkeyê werzîşeke hêsan nîne û divê mirov ji xeynî amadebûna fîzîkî hin pisporiya taybet hebe û ezmûna çiyageriyê jî bi dest xistibe. Li vir em ê îşareyê bi çend şarezayiyên çiyageriyê bikin:

1- Amadekarî û darêtina pilan

2- Fêrbûna hin pisporiyên pêwîst

3- Bikaranîna keresteyên pêwîst û baş

4- Berçavgirtina ew rewaşên ku tûş dibe

5- Hebûna ruhiyeya hevkarî û berçavgirtina rewşa yên dinê (hevgirûpên xwe)

6- Parastina sirûştê

Du awayên sereke di çiyageriyê de hene:

Yekem: Şêwaza dorpêçî

Duyem: Şêwaza Alpî, ku di niha de ev şêwaze adetir e

Çiyagerî belkî ji bo hin kesan wekî geriyan û hewaguherînekê be, lê di rastî de tenê bo derbaskirina demê nîne, belkî werzişek bi ezmûnî ye û bandorek taybet li ser laş û derûna mirov heye. Hemû demekê werziş dibe sedema dûrketina nexweşî û kelecaniyê, lê çiyagerî ku di nav xwazayê de ye wizeyeke zêdetir dide mirov.

Çiyagerî werzişek dijwar e, lê dema ku çiyager digihîje ser kûpika çiya, hest bi kêfxweşî û serkeftinek mezin dike.

Li vir em ê îşareyê bi çend bandora werzişên çiyageriyên bikin, ji wan: Kêmkirina kêş, bihêzbûna masulke, baştirbûna hevsengiya laş, hundurek bi hêz (serhal) û pêşîgirtin bi pûçbûna hestî.

Em ê di berdewamiya gotarê de behsa çiyagerî li çiyayên Kurdistanê bikin. Wek xuya ye sirûşta Kurdistanê ji deşt û çiyayan hatiye hûnandin, her ji mêj ve çiyagerî li Kurdistanê hebûye û sedan girûpên çiyagerî pêk hatî ji jin û mêr hildikişine lûtkeya çiyayan. Kurdistan ji çiyagerî bêpar nîne û hin çiyayên bi nav û bang yên wek: Agirî (Ararat) ji Bakurê Kurdistanê, Şaho û Kosalan û Dalanper ji Rojhilatê Kuridstanê, Sefîn û Zagros ji Başûrê Kuridstanê hene.

Çiyayê herî bilin û mezin ê Kurdistanê çiyayê Agirî ye ku salane bi hezaran çiyager li Kurdistan û derveyê Kurdistanê berê xwe didine vî çiyayê. Bilindahiya çiyayê Agiriya Mezin 5,137 metre ye ku lûtkeya herî bilind a erdnîgariya Kurdistanê ye û bilindahiya Agiriya Piçûk jî 3,896 metre ye. Yekemîn kesê ku hilkişiya ser lûtkeya çiyayê Agirî “Friedrich Parrot” bû ku di sala 1829an de ew serketine bi dest xist. Hewayê çiyayê Agirî di havînan de germ û hişk e, lê di bihar û zivistanê de hewa sar e û çiyager di van demsalan de bi bahoz, baran û berfê re rû bi rû dibin. Mehên Tîrmeh, Tebax û Îlon ji bo hilkişîna bo ser lûtekeya Agiriyê mehên herî baş in û rûyê başûrê çiya ji bo hilkişîna lûtkeyê rêya herî ewle û hêsan e. Bi bê wergirtina destûr û rahêner û perwerdekariya hilkişînê, çûna bo ser vî çiyayî dijwar e.

Çiyayên Kurdistanê ji ber taybetmendî û bedewiyên bêhepa yên xwe bala çiyagerên bîhanî bo aliyê xwe radikêşin û herwisa cihê behskirinê ye ku li Kurdistanê her çiyayek hêmaya sembolekê ye û salane gelek ji çiyagerên bîhanî têne Kurdistanê û diçine ser lûtkeya van çiyayan, hatina van çiyageran dibe sedema wê ku kesên bîhanî erdnîgarî û sirûşta Kurdistanê nas bikin û hem xwazaya bedew û çiyayên dilgerm ên Kurdistanê bibînin û hem jî dibe dahatek bo xelkê Kurdistanê.

Her wek me jorîn jî behs kir, çiyagerî di Kurdistanê de zêdetir adet bûye, çiyagerên Kurdistanê jî berdewam serkeftinên mezin bi dest dixin û ji xeynî wê ku hildikişine ser kûpika çiyayên Kurdistanê, bi berdewamî çiyayên navdar ên wekî “Hîmalaya û Lenîn” jî dipîvin.

KURDŞOP
621 Dîtin

Çend taybetmendiyeke avjeniyê

Bandorên werzîşê li ser hiş, laş, tevgera civakî û perwerdehiya zarokan

Pisporên zarokan dibêjin, eger zarok bigihêje temenê bihîstinê û ne xwediyê şiyanên bedenî yên bihêz be, wek nimûne, nekare bi tenê    biçe ser kursîyekê rûnê û qelemê bigire, dê bandoreke mezin li ser temenê çûna wî ya dibistanê hebe.

Werzîşvanekî kurd di turnuvaya navnetewî ya Kickboksê de madalya zêr bidest xist

Werzişvanê Kurd di fînalê ya li hember wezişvanekî mazûvan de serkeftin bidestxist û bilî bidestxistina madalya zêr, wek werizişvanê herî xwedî teknîk ê wê Turnuvayê jî hat destnîşankirin.

Ajokarê otomobîlê yê Tîma Kurdistan Racingê di pêşbirka otomobîlanda serkeftinek giring bidest xist

Isaac Tutumlu bi otomobîla xwe ya taybet a ku nav û alaya Kurdistanê li ser e, di pêşbirka GT World Challengeyê de pileya sêyemîn bi dest xist.

Ciwanekî kurd ê xelkê Cizîrê bû şampiyonê Kick Boks ê Tirkiyê

Werzîşvanê kurd yê ji bajarê Cizîrê, bi 85 kîloyan tekoşîn kir û tevahiya dijberên xwe bin xist, bû şampiyonê Tirkiyê û mafê beşdarî kirina şampiyonaya Kîck Boks a Cîhanê bidest xist.

Melevanê Kurd ê Mihabadê rekoreke nû tomar kir

"Şaho Mihemedî" ku melevan e û di heman demê de "Sendroma Dawn" heye û ji Mihabadê ye di lîstikên paralympic  a Berlinê de bo sala 2023 li Almanya di nava tîma nîştimanî ya Îranê de beşdar bû, bi moral û hêzeke bê mînak, dest bi hevrikiyan kir, û gereke temam li beriya hevrikên xwe bû. 

Werzişvana Kurd a ji Dêrsimê bû şampiyonê Kick Boksê yê Cîhanê

Êrîvan Barut, di pêşbirka şampiyoniya Kick Boksê ya Cîhanê ya li Macarîstanê di navbera rojên 15-18ê Hezîranê birêve çû de, îro piştî hevrikê xwe yê Kazaxistanî piştî têkbir, derkete asta finalê ango qonaxa dawiyê û di fînalê de jî li hember hevrikê xwe yê Polonyayî bi serket û wek şampiyonê Kick Boksê yê Cîhanê bû xwedî kupa (kase)

Werzişvanên Dêrsîmê yên Kick Boksê di kupaya cîhanî de kupayek û 5 madalya bidest xistin

Li Stenbolê pêşbirka WAKO ya Kupaya Cîhanî a 8emîn de, 5 werzişvanên Dêrsîmê serkeftinekî giring bidest xistin.

Tu dixwazî agehdarê dûmahîk babet û nûçeyên me bibî?
Ji kerema xwe biryar bide!